Ponad pięć i pół roku za kratami bez wyroku. To areszt czy już kara?

W demokratycznym państwie prawa o winie i karze decyduje prawomocny wyrok sądu. Tymczasowe aresztowanie ma być jedynie wyjątkowym środkiem, stosowanym na krótko, by zabezpieczyć prawidłowy bieg procesu. Co jednak dzieje się w sytuacji, gdy ta tymczasowość rozciąga się na długie lata, a człowiek formalnie niewinny spędza w zamknięciu większość swojej młodości? W Krakowie od końca 2019 roku toczy się proces, który każe zadać pytanie, czy wymiar sprawiedliwości nie zatracił granicy między zabezpieczeniem postępowania a wymierzaniem kary jeszcze przed ogłoszeniem wyroku.

Wyrok przed wyrokiem i kruche podstawy oskarżenia

Sprawa, w której występuje Jakub Z., trafiła do Sądu Okręgowego w Krakowie w grudniu 2019 roku i dotyczy zdarzeń sprzed niemal dekady – z lat 2015–2017. W wielowątkowym akcie oskarżenia znalazło się łącznie dwadzieścia nazwisk. Zarzuty sformułowane wobec Jakuba Z. dotyczą udziału w zorganizowanej grupie i czynów związanych m.in. z obrotem nielegalnymi środkami, przy czym nawet według aktu oskarżenia nie kierował on tym procederem, a jedynie wykonywał polecenia innych osób. Gdy dokument wpływał do sądu, Jakub Z. miał 23 lata i czystą kartotekę karną. Dziś ma 30 lat, wciąż nie usłyszał wyroku choćby pierwszej instancji, a w izolacji spędził łącznie ponad pięć lat i cztery miesiące. Pod koniec października 2026 roku Sąd Apelacyjny w Krakowie zdecydował, że mężczyzna pozostanie w celi co najmniej do końca stycznia 2027 roku.

Tak długotrwałe pozbawienie wolności budzi tym większe wątpliwości, gdy spojrzy się na charakter dowodów, jakimi dysponuje oskarżenie. Jak wskazuje obrona, narracja prokuratury opiera się niemal wyłącznie na niezweryfikowanych pomówieniach współpodejrzanych – w tym osoby pozostającej z Jakubem Z. w silnym konflikcie. To znany z wielu polskich procesów mechanizm, w którym podejrzani obciążają inne osoby, by wywalczyć łagodniejsze traktowanie dla samych siebie. Co więcej, główny punkt oskarżenia zdążył się już zdezaktualizować, ponieważ osoba, z którą według prokuratury miał współdziałać Jakub Z., została w równoległym procesie uniewinniona przez sąd. Mimo tak wątpliwych podstaw i pogarszającego się stanu psychicznego oskarżonego, sądy konsekwentnie odmawiają mu prawa do odpowiadania z wolnej stopy.

Puste tygodnie w kalendarzu, pełne dni w celi

Krakowski sąd tłumaczy wieloletnią izolację ogromną skalą postępowania, które urosło już do 323 tomów akt, oraz koniecznością przesłuchania wielu osób i koordynowania terminów z innymi sprawami. Sędziowie przekonują przy tym, że proces prowadzony jest sprawnie i zbliża się do finału – do jego zakończenia brakuje już tylko ostatnich wyjaśnień, mów końcowych i ogłoszenia wyroku.

Trudno jednak nie zadać pytania: skoro sprawa jest na samym finiszu, a wszyscy inni współoskarżeni przebywają na wolności, to dlaczego w celi wciąż pozostaje akurat Jakub Z? Wątpliwości potęguje organizacja pracy samego sądu. Choć oskarżony jest pozbawiony wolności, w kalendarzu rozpraw wyznaczono przerwę aż do 25 listopada 2026 roku. Oznacza to tygodnie całkowitej bezczynności, podczas których na sali sądowej nic się nie dzieje, a człowiek nadal odsiaduje kolejne dni w zamknięciu. Czy obywatel powinien płacić własną wolnością za logistyczne trudności i odległe terminy w sądowym grafiku? Na tę patologię od lat zwraca uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka, przypominając m.in. w głośnym wyroku w sprawie Kudła przeciwko Polsce, że wieloletnie przetrzymywanie ludzi w aresztach narusza podstawowe prawa człowieka.

"Młodzieńcza brawura" trzydziestolatka i zbyt niska pensja

Sąd Apelacyjny swoją nieufność wobec Jakuba Z. tłumaczy wydarzeniami sprzed lat: po tym, jak w 2021 roku mężczyzna wyszedł z aresztu za kaucją, po ponad dwóch latach oczekiwania na finał sprawy nie wytrzymał presji przedłużającego się postępowania i wbrew zakazowi wyjechał z Polski, przez co na początku 2024 roku znów trafił za kraty. Trudno jednak oceniać tamtą decyzję w oderwaniu od realiów sprawy – podjął ją bardzo młody, nigdy wcześniej niekarany człowiek, któremu najpierw zabrano ponad dwa i pół roku życia bez wyroku, a potem przez kolejne lata trzymano w zawieszeniu i niepewności. Co więcej, dziś sytuacja procesowa jest zupełnie inna niż wówczas: zgodnie z przepisami czas spędzony w areszcie zalicza się na poczet przyszłego wyroku, co oznacza, że Jakub Z. odbył już za kratami lwią część prognozowanej kary. Jaki sens miałaby dziś próba ucieczki na przysłowiowej ostatniej prostej procesu, gdy ponad pięć i pół roku izolacji ma się już za sobą?

Zdumienie budzą też dodatkowe argumenty, po które sięgnął sąd, by uzasadnić dalszą izolację. W październikowym postanowieniu sędziowie napisali, że oskarżony „niezmiennie jest osobą młodą (ma aktualnie 30 lat)”, co ma dowodzić, iż „jest skłonny do podjęcia zachowań brawurowych, do pewnego stopnia związanych właśnie z jego młodym wiekiem”. Czy po spędzeniu ponad pięciu lat w celi można jeszcze poważnie powoływać się na chłopięcą brawurę? Równie osobliwie brzmi ocena sytuacji życiowej oskarżonego. Gdy obrona przedstawiła w sądzie promesę zatrudnienia gwarantującą mężczyźnie legalną pracę po wyjściu na wolność, sąd uznał, że deklarowana pensja w wysokości 4900 zł brutto miesięcznie jest zbyt niska, by utrzymać oskarżonego w kraju. Jakiej zatem kwoty oczekuje sąd od człowieka, który od lat przebywa w izolacji, i czy wysokość przyszłych zarobków powinna decydować o prawie do wolności? Sprawę komentuje obrońca oskarżonego, adwokat Ewa Matras-Gruszowska:

– Mój klient spędził w areszcie już ponad pięć lat i cztery miesiące bez wyroku, co w praktyce oznacza odbywanie kary jeszcze przed końcem procesu. Sprawa jest już na samym finiszu – wszyscy inni współoskarżeni odpowiadają z wolnej stopy, a główny zarzut upadł po uniewinnieniu rzekomego odbiorcy w równoległym procesie. Twierdzenie sądu, że 30-letni mężczyzna, który ma już za sobą ponad połowę przewidywanej kary, nagle ucieknie z powodu “młodzieńczej brawury”, jest zupełnie nielogiczne. Dalszy areszt służy dziś tylko wygodzie organizacyjnej sądu, podczas gdy do bezpiecznego zakończenia procesu w zupełności wystarczą środki wolnościowe lub poręczenie majątkowe – twierdzi mecenas.

Areszt na zapas i odwrócone domniemanie niewinności

Historia Jakuba Z. odsłania jeszcze dwa niepokojące zjawiska, które pokazują, jak łatwo w polskich sądach o automatyzm przy przedłużaniu izolacji. W 2024 roku wobec mężczyzny stosowano jednocześnie aż trzy równoległe areszty w różnych sprawach. Sądy przedłużały mu pobyt za kratami w kolejnym postępowaniu, powołując się na obawę utrudniania śledztwa i wpływania na świadków w sytuacji, gdy podejrzany i tak siedział już w zamknięciu na podstawie dwóch innych decyzji. W jaki sposób człowiek zamknięty w celi przez całą dobę miałby fizycznie wpływać na świadków przebywających na wolności?

Jeszcze poważniejsze pytania o prawa obywatelskie budzi fragment uzasadnienia krakowskiego Sądu Okręgowego z 2024 roku. Sąd przyznał w nim wprawdzie, że podejrzany ma prawo nie przyznawać się do winy, ale zaraz potem stwierdził, że składanie wyjaśnień niezgodnych z zebranymi dowodami może świadczyć o obawie matactwa i chęci ustalenia korzystnej dla siebie wersji wydarzeń. W praktyce stawia to zasadę domniemania niewinności na głowie: skoro wersja podejrzanego nie pasuje do tezy prokuratora, to znaczy, że próbuje on manipulować procesem, więc należy trzymać go w areszcie. Czy w takim układzie samo korzystanie z prawa do obrony nie staje się dla sądu pretekstem do odebrania wolności?

Gdy proces wkracza w siódmy rok od momentu wniesienia aktu oskarżenia, a licznik pobytu za kratami bez wyroku przekracza barierę dwóch tysięcy dni, sprawa Jakuba Z. przestaje być wyłącznie historią jednego człowieka. Staje się pytaniem o to, czy w polskich sądach zasada domniemania niewinności wciąż jest realną gwarancją dla obywatela, czy już tylko pustym hasłem, które ustępuje przed rutyną i wygodą wymiaru sprawiedliwości.